Le Mensongela et la Vérité

 Selon une légende du 19e siècle la Vérité et le Mensonge se sont rencontrés un jour. Le Mensonge dit à la Vérité :

" Il fait très beau aujourd'hui"

La Vérité regarde autour d'elle et lève les yeux au ciel, le jour était vraiment beau. Ils passent beaucoup de temps ensemble jusqu'au moment d'arriver devant un puits. 

Le Mensonge dit à la Vérité :  "L'eau est très agréable, prenons un bain ensemble !"
La Vérité encore une fois méfiante touche l'eau, elle était vraiment agréable. Ils se déshabillent et se mettent à se baigner.

D'un coup, le Mensonge sort de l'eau, met les habits de la Vérité et s'enfuit. La Vérité furieuse sort du puits et court partout afin de trouver le Mensonge et de récupérer ses habits. Le Monde en voyant la Vérité toute nue tourne le regard avec mépris et rage.

La pauvre Vérité retourne au puits et y disparait à jamais en cachant sa honte. 
Depuis, le Mensonge voyage partout dans le monde habillé comme la Vérité, en satisfaisant les besoins de la société, et le Monde ne veut dans aucun cas voir la Vérité nue.

Lyangombe rya Babinga ba Nyundo

Ryangombe Ni mwene Nyiraryangombe w’umusumbakazi Na Babinga ba Nyundo, ni yo mpamvu bamwitwa Lyangombe rya Babinga ba Nyundo.

Yavutse ari ikinege. Abahungu bamukomokaho ni Binego, Ruhanga, Nyabirungu, Mashira na Kagoro. Bene se wabo bazwi ni Nyabirungu wari umuhigi na Mpumutumucuni, ari na we bakundaga kubuguza. Igisingizo cye ni: Ryangombe, bibero birinda ibiramba, Nyamunyaga iziburiwe, izitaburiwe akazazinyaga inkingi n’imyugariro yitwa Nkingiyinka, mu nkingi y’abagabo yitwa Nkungiyabagabo.

Yari umuntu w’intwari cyane, akaba n’umuhigi w’umukogoto yifashishije imbwa ze na zo zitari nke, zirimo Bakoshabadahannye, Nyakayonga, Babikana umuranzi uruguma, Babikamurwinanuriro, Ikinyabutongo gitoto kimara isimbo, Nyinaramuzi ntazamumpora, Bakosha cyane bazakarushya irimura, Uruyongoyongo rwa Miramba, Buhuru bunuka uruhumbu, na Maguru ya Sarwaya yasize imvura n’umuyaga, Bisimbo birabomborana, Mwangamwabo na Bikwirashyamba.

Ryangombe azwi nk’imana y’i Rwanda, ndetse ni we wabaye inkomoko yo guterekera kuko mbere yo gupfa kwe bitabagaho. Ryangombe ni imandwa imwe mu zizwi neza mu Rwanda rwo hambere, ari zo Ryangombe, Binego, Mugasa, Kagoro, Ruhanga, Nkonjo, Mashira, Umuzana, na Nyabirungu. Izindi zongerwaho ni Umurengetwe, Umunyoro, Ruhende, n’Intare.

Se wa Ryangombe ajya gupfa, yasize amuraze ubwami, ariko asiga atamwimitse. Bene se wabo rero baje kubimwangirira, uwitwa Mpumutumucuni ati: “Ntakwiriye kwima! Se yamubeshye ingoma.” Muri urwo rwangano rwabo, Mpumutumucuni abwira Ryangombe ati: “Uzaze tubuguze.” Naho Ryangombe bakaba baramuraguriye kuzajya kuraguza kwa Nyamuzinda i Butumbi. Ryangombe ajyayo, Nyamuzinda aramubwira ati: “Nta ndagu yawe mfite, ifite agakecuru gapfuye ijisho gataha mu rutare.”

Ryangombe agenda ahiga n’imbwa ze, ni bwo asanze agakecuru kariho kota izuba imbere y’urutare. Kamwikanze, Ryangombe ati: “Humura!” Agakecuru kati: “Uragahumurizwa nawe, uragahumurizwa n’Imana y’i Rwanda.”

Agakecuru ni ko kumubwira kati: “Hogi genda, uzane imbwa yawe yitwa Bakoshabadahannye, uhamagaze Nyakayonga, uhamagaze Babikamurwinanuriro, uhamagaze Ntakitambarinkanda, uhamagaze Nyinaramuzi ntazamumpora, uhamagaze Bakosha cyane bakazarushya irimura, uhamagaze Batekibikokoye, maze uzizane.” Numara kuzizana, ugende uhiga. Uzabona inyamaswa y’ibara, numara kuyica, uzayibambe ku mugina uyibamburure ku mugendo. Iyo nyamaswa izaba ari imondo.

Ka gakecuru kari karabwiye Ryangombe kati: “Uzasanga abakobwa umunani bazaba baca ubwatsi kw’iriba, uwa cyenda azaba ashoye inka y’igitare yonsa rutare. Azabwira abandi bakobwa ati: “Mbega uruhu rwiza! Nimurore kariya gahu bakobwa, uwakampa! Wa mugabo we, wanyihereye ako gahu.”

Agakecuru kati: “Umunsi yaje kukuzimanira uzamurongore.” Umwana uzabyara kuri uwo mukobwa ni we uzakurengera akazatuma wima ingoma zawe z’u Murengo.

Ryangombe amaze kwumva indagu, aragenda, agenda ahiga, yica ya nyamaswa, uruhu ararujyana. Ahura na Nyirakajumba amanutse ashoye inka, naho abandi bakobwa baca ubwatsi. Nyirakajumba ati: “Bakobwa dore uruhu rwiza.Ngiye kurwisabira uriya mugabo.” Bati: “Nyirakajumba washira isoni. Uriya mugabo uko angana, ukamusaba ruriya ruhu!” Ati: “Nyihera ako gahu wa mugabo we.” Undi ati: “Nagaha ugiye kunkamira iriya nka yabo y’igitare yonsa rutare, kandi akancumbikira.” Umukobwa ati: “Ngwino njye kuyigukamira kandi ngucumbikire.” Aramuzamukana n’iwabo, agira se ati: “Nimucumbikire uyu mugabo, dore aka gahu yampaye.” Bati: “Koko agira ubuntu, umuntu uguhaye uruhu rusa rutyo!” Baramucumbikira, burira.

Bazanye amazimano yo kumuzimanira, Ryangombe arayanga. Bati: “Wa mugabo yanze amazimano! Ayangiye iki?” Bamutumaho bati: “Ko twakuzimanye ukanga wabitewe n’iki?” Undi ati: “Ndazimanirwa n’uwancumbikiye.” Bati: “Iii.” Bohereza Nyirakajumba. Se ati: “Genda ucumbikire uwo mugabo wawe Nyirakajumba ushira isoni! Kandi uzampamagarira!” Araza, aza aje gucumbikira Ryangombe, azanye amata y’inshyushyu yakamye ya nka. Arayamuhereza, Ryangombe arayasomye arayamucira. Amushyizemo umwishywa. Nyirakajumba agenda arira. Ati: “Wa mugabo dore ibyo ankoreye.”

Ryangombe amugenda mu nyuma. Basaza be baraza baramukubita baramunoza, baramumenesha arasohoka. Ageze inyuma y’inzu, Nyirakajumba arasasa. Ngo ajye kwendwa n’agatotsi asanga aryamanye na Ryangombe. Ati: “Dore re, wa mugabo yanteye hano!” Basaza be barabyuka, baramwirukana, babwira Nyirakajumba bati: “Sasa mu kirambi.” Ashashe mu kirambi, ngo ajye kongera kwendwa n’agatotsi asanga undi bari kumwe. Nyirakajumba ati: “Wa mugabo kandi yankurikiye hano.” Bati: “Ni ubushizi bw’isoni bwawe, Nyirakajumba.”

Ubwo Ryangombe baramugeretse, ariko yatse Nyirakajumba urwuya, amaze kwimarira urubanza rwe ararikiye. Bagenda bamwirukana bamukubita. Yitera inyuma y’urugo, ageze inyuma y’igikari, ati: “Murabeho ndagiye, muramenyere umugore, kandi uwo mugore ndamurongoye, ndarongoye birashize! Nsize mutwitse inda, azayibyaramo umwana w’umuhungu. Uwo mwana w’umuhungu najya kumubyara azajye kuri uriya mugina uri inyuma y’urugo. Maze uwo mwana muzamwite Binego na Bigina. Abandi bati nagende icyo cyohe. Ryangombe arigendeye, asanga Mpumutumucuni bajya kubuguza: Bakabuguza Mpumutumucuni akamuganza, bakabuguza akamuganza. Binego aruhira iyo avuka.

Igihe cyo kuvuka, Binego aba ari we ubwira nyina ati: “Mawe, pfukama umbyare!” Nyirakajumba ati: “Reka mbanze ntegure, nkubure, nteke mpishe, nimbirangiza ndakubyara.” Arabikora, abirangije, Binego arongera aramubwira ati: “Pfukama umbyare!” Nyina aramubyara. Binego avukana icumu n’ubuhiri by’icyuma. Amaze kuvuka arererwa iwabo kwa nyina, aba kwa ba nyirarume. Ari umwana, yazijyamo aragiye, yayikubita akayigusha. Bati: “Uyu mwana ni icyohe.” Bakamukura mu nyana, bamushyira mu nka nkuru. Bukeye, yibuka kuba umwana utwara agacumu. Ba nyirarume baza bashoye inka, no mu ibuga. Binego ahagarara imbere y’ikibumbiro yikandagira ku ivi. Imfizi iza gutambutsa ukuboko gukandagira mu kibumbiro, ayikomera agacumu mu rwano ayigarika mu ibuga. Ba nyirarume baza kuzamuka baramukubita. Agira nyirarume amukubita icumu, agira undi na we amugenza uko, asiga abagize uburiri abasiga mu ibuga. Arazamuka n’imuhira, ashikuza nyina Nyirakajumba amukubita urushyi aramushorera, ati: “Hogi tugende.” Agira sekuru aramwica. Binego aboneza ubwo. Asiga kwa nyirarume ahageregese.

Binego araza, aza ashoreye nyina. Ageze mu nzira ahura n’umugabo, ati: “Wa mugabo!” Undi ati: “Iii.” Ati: “Ntiwanyobora?” Ati: “Mu minsi ibihumbi, mu minsi ibihumbi, mbese nta mayombo wumvaga? Nta kamiro k’abahigi?” Umugenzi ati: “Kino kigabo cyabaza ibyo ntazi!” Binego amukubita icumu amugarika aho, arakomeza ashoreye nyina.

Ageze imbere, asanga umugabo arahingira urutoki, aca mu rutoki aje kumuyoboza. Undi ati: “Ubonye kiriya kigabo kinciriye mu rutoki! Kiriya kigenda gite?” Amukubita icumu amugarika mu rutoki rwe. Ni byo mujya mwumva ngo Binego yishe nyiri agatoke. Aragenda asanga umugabo aracoca, agenda agiye kumuyoboza, ati: “Nyobora!”

Mu minsi ibihumbi, mu minsi uduhumbi, nta mayombo wumvaga, nta kamiro k’abahigi wumvaga? Undi, ati: “Ubonye uriya mugabo umbyogera mu masinde!” Binego aba amukubise icumu amugarika mu masinde. Binego arakomeza ahura n’igitambambuga, arakiyoboza. Umwana ajijinganije, Binego amukubita ubuhiri amutsinda aho. Ni cyo gituma ubandwa wese Binego, abandwa avuga ngo ntabyara kubera ko Binego yishe igitambambuga ntacyo yishisha.

Ngo agere hirya ahura n’umusaza, ati: “Ewe wa mugabo we! Mu minsi ibihumbi, mu minsi uduhumbi, nta mayombo wumvaga, nta kamiro k’abahigi wumvaga?” Undi ati: “Mu minsi ibihumbi mu minsi uduhumbi najyaga numva amayombo avuga nkumva ahahigi bamira.” Undi ati: “Igendere.” Binego ageze hirya, ahura na Ruhanga na we ashoreye nyina nk’uko. Baribwirana, hanyuma batangira kuyoboza bombi. Bashyira buyira barashoreye ba nyina baraza. Bamaze kuboneza, bahura na Nyabirungu.

Hagati aho, Ryangombe yari yabwiye mukuru we Nyabirungu ati: “Aho uhigira hose, nyabuna inyamaswa izagutungukaho, urayinyoborere.” Ni bwo Binego ahuye na se wabo Nyabirungu yahize. Ati: “Wa mugabo we!” Undi ati: “Iii.” Ati: “Ntiwandangira umugabo w’umuhigi witwaga Lyangombe?” Undi ati: “Ryangombe se ni iki?” Undi ati: “Nyobora wa kigabo we naba utanyoboye urorere.”

Nyabirungu yumvise ko amukaramiye, ati: “Ngwino njye kukuyobora.” Amujya imbere araza no kwa Ryangombe, asanga Ryangombe yagiye kubuguza kwa Mpumutumucuni. Asanga Nyiraryangombe, ati: “Ewe wa gikecuru we!” Undi ati: “Iii.” Ati: “Mfungurira.” Azana inzoga y’amarwa, undi ati: “Oya.” Ati: “Iyo yihe ibyo bikecuru! Njye sinshaka amarwa. Reba igicuma cy’umuhungu wawe wajyaga ubikamo urwagwa, unyunyugurize mo amazi umpe.” Undi ati: “Sindinda kuguha amazi hinga nkwereke.” Azana ku rwagwa rwa Ryangombe mu gacuma arabaha baranywa. Binego ati: “Ndangira aho Ryangombe yagiye.” Undi ati: “Ryangombe yagiye kubuguza na Mpumutumucuni, kandi umunsi wo gupfa ni uyu.” Yaramusezeranije ngo nasubira kumuganza, aramwaka isunzu ry’ubugabo. Undi ati: “Iii.”

Ubwo Binego ajyana na mwene se Ruhanga, asanga Ryangombe arabuguza na Mpumutumucuni. Ahagarara hejuru yabo, ati: “Yabuguza nabi uno mugabo, ese urabuguza ute? Kora mu mutwe maze ubuguze urase iriya nteba, uganze inka z’uwo mugabo.” Ryangombe akora mu mutwe, arasa nteba, aramuganza. Mpumutumucuni aramukebuka hejuru, ati: “Ubonye kiriya kigabo cy’icyohe! Ko gisanze twibuguriza, kitugendera mu nka gite?” Binego aba azamuye icumu rye, arimukomera mu ntutu y’ibere amugarika aho. Ryangombe impundu arazivuza. Bahaguruka ubwo, azamuka ashoreye abahungu be, bavuza impundu ko amaze kwica Mpumutumucuni.

Ryangombe arakunda yima ingoma ze z’u Burengo kuko Mpumutumucuni yari apfuye, azibamo n’abahungu be, Binego, Ruhanga, Nyabirungu, Mashira na Kagoro. Bukeye, icyagiye kumuca urutsi ni ya mihurire ye na Ruganzu. Ruganzu ni we wamutereye Nyagishya cy’impenebere, gihetse umwana imbebe, ni cyo Ryangombe yakuyeho impamvu zo gupfa.

Ryangombe rero arara agambiriye umuhigo, ati: “Ejo tuzahigire Nyabikenke.” Agira abahungu be, ati: “Nzabatanga inyamaswa ya Nyabikenke!” Bati: “Ntuzayidutanga!” Barara bagambiriye umuhigo, bawuhigiye. Ryangombe, bibero birinda ibiramba, Nyamunyaga iziburiwe, izitaburiwe akazazinyaga inkingi n’imyugariro yitwa Nkingiyinka, mu nkingi y’abagabo yitwa Nkungiyabagabo, arahaguruka n’umuhungu we Binego bya Kajumba, nyamunigamapfizi amasumbi akazatamata imirinzi, rukarabankaka, rutukuzambuga, rwugumbira mutarinkuba ya Nyirakajumba, ni urwamba rw’impiri, ni ubwaayi bw’urubingo, ni amaganga y’inkuba arashigishwa ntanyobwa.

Ryangombe arahaguruka n’umuhungu we Ruhanga rwa Milimo, rukayamaziri, ruhangarabimashi rwa Muhabwa mu macumu atwara amacinya, mu myambi atwara imisakura, i Ndorwa ya Ndori ahanyaga imitamu, i Burundi bwa Kiburungwa ahanyaga Bugondo bw’imbimba muri zo. Arahaguruka n’umuhungu we Kagoro ka Ryangombe, shegenya, sharinyanga, munanuzi, twababa utwa mpimbi na Muzana, mikoni itwakwa abarenzi, rubango rwa Nyabirungu, rubangura abiri rwa Janja, nyamunyagisha uko iburyo ukwa moso yaguhagije imicuzo y’Abenerubenge. Nkora y’imiyombo avuguta ibitero ibitenzi bigata imiheto mw’igerero kwa Mivuba ni we wanze kwigira Ruhamagara mu ntara itari iyabo.

Ryangombe araranye umuhigo, Nyiraryangombe aricura, arakanguka maze araragura, ati: “Siba umuhigo wa none cyana kimwe cya Mukanya cyamaze nyina ubugwe n’ubugwe-shyamba! Siba umuhigo wa none bibero birinda ibibanda, shebuja wa Ruhanga umugabo, siba umuhigo wa none. Undi ati: “Oya ntabwo nsiba ndahigira Nyabikenke.” Nyina ati: “Narose inzozi mbi, narose itukura rya Nyabikenke, narose urukwavu rutagira ishyira n’umurizo, narose imbogo y’ihembe rimwe, narose inkware y’ibara, narose umugezi utemba ujya ruguru ya Nyakenke, wihigira Nyabikenke.” Undi ati: “Ntabwo nasibira ntahigiye Nyabikenke!” Ryangombe arara (araryama), ngo bigeze mu museke arabaduka ahamagara imbwa ze. Imbwa ze ziraza ati: “Nimumpe amayombo y’imbwa zanjye!” Amayombo arabura, naho Nyiraryangombe yayahishe.

Ajya mwa Nyirakagoro ati: “Amayombo y’imbwa zanjye!” Bati: “Amayombo ari mwa Nyiramugarura.” Ajya mwa Nyiramugarura, ati: “Amayombo y’imbwa zanjye!” Bati: “Amayombo ari mwa Nyiraruhanga!” Ajya mwa Nyiraruhanga, ati: “Amayombo y’imbwa zanjye!” Bati: “Amayombo ari mwa Nyirakajumba!” Ajya mwa Nyirakajumba, ati: “Amayombo y’imbwa zanjye!” Bati: “Amayombo ari mwa Nyiraryangombe!” Nkonjo aramwongorera ati koko ari kwa Nyiraryangombe.

Ni bwo Ryangombe aje aturutse hirya n’uburakari n’iki, urugi rw’umusego arukubita umugeri rugwira ibiseke, amayombo mu giseke aravuga. Ryangombe akuramo amayombo, Ahamagaza imbwa ze: yambika Nyakayonga, yambika Bashokabadahannye, yambika Babikamurwinanuriro, yambika Nyanaramuzi ntazamumpora, yambika Ikinyabutongo gitoto kimara isimbo, yambika Ntakitambarinkanda, yambika Uruyongoyongo rwa Miramba. Imbwa amaze kuzambika, ati: “Ndaboneje!” Nyiraryangombe aba yatambamye mu bikingi by’amarembo, yijishura umweko awurambika muri ibyo bikingi by’amarembo. Ati: “Siba cyana kimwe cya Mukanya cyamaze nyina ubugwe n’ubugweshyamba, siba umuhigo wa none!” Undi ati: “Sinsiba ntahigiye Nyabikenke!” Umweko arawutambuka, arawusimbuka awugwa inyuma araboneza.

Ryangombe arashogoshera n’umuhigi we Nyarwambari rwa Ngweja ya Murema, na we ari kumwe n’umuhigi we Rwamukwisi. Ngo bagere mu irembo, babona agakwavu karatitiba. Bongeye gutarabuka, baca imitwe n’inkware y’ibaba rimwe, iraguruka. Ati: “Kiriya ni igiki ko kitaraboneka aho mwabereye?” Abandi bati: “Ni ya ndagu ya Nyiraryangombe yenda gutaha.” Undi ati: “Nta ndagu y’agakecuru, si ko kambuza guhigira Nyabikenke!” Ngo agere imbere, babona imondo y’ibara rimwe iratitiba. Barayivuma bati: “Pu, Nigende!” Ati: “Biriya ni ibiki?” Bati: Ni ya ndagu ya Nyiraryangombe yenda gutaha. Ashyira buyira, ataboneza aragenda. Ngo ajye kumanuka umugezi wa Nyabikenke, asanga wahindutse ituku ry’amaraso.

Ryangombe araboneza ngo agere hirya aca imitwe na Nyagishya cy’impenebere gihetse umwana imbebe. Agiye gusimbuka wa mugezi bati: “Sigaho wirenga itukura rya Nyamikenke garuka Ryangombe! Garuka cyana kimwe cya Mukanya cyanze kwumvira se na nyina umunsi wa nyuma ukazumvira ijeri ku mugani wa Nyiraryangombe uko yabivuze!” Undi ati: “Oya, nta ndagu y’agakecuru ntibimbuza guhiga i Nyabikenke!” Ni bwo aciye imitwe na Nyagishya cy’impenebere gihetse umwana imbebe (iri ni izina ry’uyu mugore), ati: “Yewe wa mugore we!” Undi ati: “Iii.” Ati: “Mpa urwuya!” Umugore ati: “Naguha urwuya umaze kumpa impetso y’umwana wanjye!” Ryangombe ati: “Ndayiguha!” Ryangombe amuha uruhu rw’inyemera ararwanga, amuha uruhu rw’impara ararwanga, amuha uruhu rw’impongo ararwanga, amuha uruhu rw’inzobe ararwanga, amuha uruhu rw’isasu ararwanga. Ati: “Ese ushaka iki?” Undi ati: “Nshaka uruhu rw’inyamaswa iri muri kiriya gihugu!” Undi ati: “Iii! Nibayihige ndaruguha!” Ati: “Nimungondagondere mbanze nsogore uyu mugore.” Bamugondagondera ingando, amwinjizamo. Abwira Nyarwambari ati: “Higa urenza, nuvumbura inyamaswa y’insindanya murampamagare.”

Nyamwambari arahize, imbwa zikoze hasi no hejuru, zivumbura imbogo y’ihembe rimwe. Yohereza imbwa mu gihuru: bashyirayo Bakoshabadahannye, imbogo iyikoze ihembe irakunkumura irirenza. Bashyirayo Babikamurwinanuriro, irayikunkumura iyijugunya inyuma yayo.

Bashyirayo Kinyabutongo gitoto irayikunkumura ijugunya inyuma yayo. Bashyirayo Ruyongoyongo rwa Mirambi irakunkumura ijugunya inyuma yayo. Maze Nyamwambari ajya ruguru atakira Ryangombe ati: “Imbwa zawe zashize!” Undi ati: “Higa urenza nuvumbura inyamaswa y’insindanya murampamagare!” Undi ati: “Oya imbwa zawe zashize, ibintu byacitse birayoba tabara!”

Ryangombe ubwo aba amaze kuva kuri Nyiragishya cy’impenebere, aboneza ubwo. Ati: “Iyo nyamaswa ni bwoko ki?” Undi ati: “Ukuboko n’ukuguru ni inka ariko iyo nyamaswa yatuyobeye.” Undi ati: “Mwashyizeho Nyakayonga?” Undi ati: “Oya.” Maze ahamagara imbwa ye Nyakayonga, ati: “Nimuyishyireyo!” Ashyirayo Nyakayonga, imbogo iyikoza ihembe irakunkumura ijugunya inyuma yayo.

Ryangombe abibonye ati: “Nyakayonga imbwa yanjye, Nyakayonga twajyanye Injurijuri, Nyakayonga twajyanye ijuru inyuma, Nyakayonga twajyanye i Burundi kwa Kiburungu, Nyakayonga nta gihugu tutageranyemo. Imbwa yanjye ntinsize!” Maze Ryangombe imbogo arayendereza, haba haje yo. Ayikoza icumu mu ipfupfu, iba yubitse itya imukoza ihembe mu nsyanyango irakunkumura irirenza.

Ryangombe ageze mu kirere asumira igiti cy’umuko aragikomeza. Biruka ubwo bati ibintu biracitse. Bajya gutabaza bene Ryangombe aho bahigiye. Bene Ryangombe bahageze, bati: “Iyo nyamaswa iri he?” Binego, ati: “Iyo nyamaswa irihe?” Bati: “Ngiriya iri muri kiriya gihugu!” Ati: “Ese mwabonye isa ite?” Bati: “Ukuboko ni inka, ukuguru ni inka, ariko iyo nyamaswa yatuyobeye!” Binego bya Kajumba rukarabankaba, rutukuzambuga, rwugumbiramutara inkuba ya Nyirakajumba yishe nyirarume asangira na nyina, yishe nyiri udusinde tubura gicoca, yica nyiri urutoki rubura gihingira, yica Buranumye k’Urukamira, yica n’abatukanye barwana, arayangangiza inyamaswa iba yabyutse. Yenda icumu ariyikoza mu rwano arihingura mu nyuma, inyamaswa irirenga. Asanga Ryangombe.

Ryangombe ahamagaza Mashira ati: “Mashira ngwino ngutume kuri Nyiraryangombe!” Mashira ati: “Sinabona iryo mbwira Nyiraryangombe!” Ati: “Kagoro ngutume?” Kagoro ati: Sinatunguka mu maso ya Nyiraryangombe ngo mbone icyo mubwira, nje kukubika mvuge ngo wapfuye!” Abakuza bose uko bangana, bamaze kubyanga ni bwo ahamagaje Nkonjo. Nkonjo ati: “Ntuma!” Ati: “Ugende umbwirire Nyiraryangombe, uti Umwana umwe si umuryango, igiti kimwe ntikibamo ishyamba! Uti umugore ambandwe, umugabo ambandwe. Uti reba amata ya gitare mu gitereko wende n’icyahi cya Murenziwera muhurire ku rutare rwa Butaza ujye gutegera ababyeyi i Raba!”

Baragiye babikojeje Nyiraryangombe. Nyiraryangombe amaze kubona ubutumwa yenda icyahi cya Murenziwera yenda amata ya Gitare mu gitereko. Nyiraryangombe ahaguruka ubwo ahurirana n’abunguje bahetse Ryangombe baboneza bamujyana mu birunga. Ryangombe apfa atyo. Ngo bitere kabiri umuzimu wa Ryangombe utera ibwami kwa Ruganzu. Afata abantu bose bo mu rugo, ibintu biracika.

Inka imiriro iraka ku mahembe, ingo zirashya rubura gica. Ibwami bashaka imitsindo bereza imitsindo yo kumwigana. Kubandwa ni aho byaturutse. Ku zindi ngoma ntibyabagaho. Kubandwa ni imitsindo ngo amakuba yateye u Rwanda nyuma y’urupfu rwa Ryangombe rya Babinga ba Nyundo ye kongera kugaruka. Uretse rero umwami gusa, kubandwa biba umuhango mu gihugu cyose. Naho abantu bose, ari abakuru n’abato bajye babandwa Ryangombe.

Umuko Ryangombe yapfiriyemo, ni wo bita umurinzi iyo babandwa cyangwa baterekera. Umuko rero ni igiti gikomeye mu kubandwa kubera ko ari cyo cyakijije Ryangombe gushwanyaguzwa n’imbogo ubwo yamuteraga ihembe.

Kami ka muntu ni umutima we

Uyu mugani bawuca iyo babonye umuntu yiyemeje kwihitiramo icyo bamwe bamubuza; ni bwo bagira bati:”Kami ka muntu ni umutima we, nimumwihorere”

Wakomotse kuri Muhangu wo mu Mvejuru (Butare); ahasaga umwaka w'i 1400.
Kuri iyo ngoma, hariho umugabo akitwa Muhangu, akaba umupfumu wa Mibambwe. Muri ubwo bupfumu bwe, yari akubitiyeho n'ubutoni bunini kuri shebuja. Bukeye, umwe mu bagore ba Mibambwe asama inda, imaze gukura Mibambwe ategeka abapfumu be kugisha, kugira ngo barebe aho umugore we akwiye kuzabyarira.

Abapfumu bajyana imbuto y’uwo mugore bararagura. Abenshi bemeza ko akwiye kubyarira mu Cyambwe (Musambira, Gitarama); Muhangu wenyine yemeza ko akwiye kubyarira mu Bitagata bya Muganza (Kayenzi Gitarama). 
Bavuye mu rugishiro (aho abapfumu bateranira baragura), baza kuvuga uburyo imana zagenze. Bageze kuri Mibambwe bati: «Twese twemeje ko umugore wawe akwiriye kuzabyarira mu Cyambwe; bati: «Keretse Muhangu wenyine, we yereje ko akwiriye kubyarira mu Bitagata bya Muganza! Kubera ubutoni bwa Muhangu, bituma Mibambwe yemera mu Bitagata bya Muganza.

Nuko muka Mibambwe bamwohereza mu Bitagata kwaramirayo. Haciyeho iminsi, agiye ku nda arananirirwa arapfa. Abapfumu bereje ko yabyarira mu Cyambwe baba boboneyeho urwaho rwo kurega Muhangu wabarushaga ubutoni; dore ko nta muhakwa ukunda undi. Babwira Mibambwe, bati: «Nta kindi cyishe umugore wawe; yishwe na Muhangu watumye ajya kwaramira aho atereje!» 
Mibambwe bimujyamo arabyemera, biramubabaza cyane. Inkuru igera kuri Muhangu, iwe mu Mvejuru. Abyumvise arahambira n'abe n 'ibye, afumyamo aracika ajya i Burundi. Agezeyo akeza umwami waho, aramwakira, amushyira mu bapfumu be. Muhangu aratona cyane, ndetse ngo kurusha uko yari ameze mu Rwanda. Ubwo yari afite abana b'abadabagizi kuko bakuriye mu bukire, ariko bagakunda guhakwa n'ibwami, ndetse ngo ntibiyibutse no gusezera ngo batahe.

Bukeye Muhangu arabyitegereza, asanga abana be nta cyo bazimarira; ni bwo abasezereje ubwe barataha. Bamaze gutaha, na we arabakurikira abasanga iwe. Akigerayo arabatumiza ngo baze kumwitaba. Bamaze kuhagera, atumiza abatoni be n'abagaragu b'irimenanda; bose baraterana baba uruvange. 
Ahamagara abana be, arababwira ati: "Bana banjye kwikota ibwami si bibi; ibibi byanyu ni ukutagira icyo mubwira umwami mukimusaba!" Ati: «Mubuze akandi kami kadahwanye n'umwami, ariko kakaba ari ko gatuma umuntu abana n'umwami neza!» Abahungu be n'abagaragu be birabayobera bararebana gusa. Muhangu abonye ko bajumariwe, ati: «Dore ako kami gato gashyikiriza umuntu umwami ni umutima we». Bose batangarira iryo jambo Muhangu abatunguje; birahorwa.

Nuko haciyeho iminsi Muhangu arapfa., abana be basigara muri bwa butoni yabacumbiye. Bukeye mukuru wabo akubaganya umugore w'umwami w'i Burundi baramufata; bimushyira mu makuba arabohwa aranyagwa, byototera na barumuna be bose baranyagwa. Abagaragu ba Muhangu bamaze kubibona bibuka rya jambo yasize avuze, bati: “Koko Kami ka muntu ni umutima we.!” 
Yavuze ko umutima w'umuntu ari akami gato, umwami akabangikana na ko; ariko kakaba ariko gatuma umwami agukunda! Nuko rubanda babisamira hejuru ubwo, babona uwiyemeje icyo abandi bamuhinyuriraga, bati: «Nimumureke burya kami ka muntu ni umutima we!» Aho ni naho kandi haturutse kwigira kami gato = icyigenge.

" Kami ka muntu = Umutimanama."

Imigani Migufi

 

1. Ababiri bashyize hamwe baruta umunani barasana.
2. Ababiri bajya inama baruta umunani urasana.
3. Ababiri bakika umwe.
4. Ababiri baruta umwe.
5. Ababiri bateranya abeza.
6. Ababiri bica umwe.
7. Ababiri bishe imbwa y’umwami.
8. Ababiri ntibacibwa inka.
9. Ababurana ari babiri umwe aba yigiza nkana.
10. Abacuranye ubusa basangira ubundi.
11. Abadapfuye ntibabura kubonana.
12. Abagabanye imbisi ntibagabana umufa.
13. Abagabo babiri ntibabana mu nzu imwe.
14. Abagabo bararya imbwa zikishyura.
15. Abagira amenyo baraseka.
16. Abagira amenyo ni museke.
17. Abagira inyonjo bagira ibirori.
18. Abagira iyo bajya baragenda.
19. Abagiye inama Imana irabasanga.
20. Abagore bagira inzara ntibagira inzigo.
21. Abagore baragwira.
22. Abahigi benshi bayobya imbwa (uburari).
23. Abakingiranye ingabo ntibakingirana inyegamo.
24. Abalinzi bajya inama inyoni zijya iyindi.
25. Abantu bibuka imana iyo amakuba yababanye menshi.
26. Abasangira bashonje ntawusigariza undi.
27. Abasangira basigana imbyiro.
28. Abasangira bike bitana ibisambo.
29. Abasangira uduke (ubusa) bitana ibisambo.
30. Abasobetse imisumbi ntibaba bagihishanye amabya.
31. Abatanye badatata barasubirana.
32. Abateranye imigeri ntibahishana amabya.
33. Aberekeranye ntibabura kwendana.
34. Aboro babiri ntibasangira umwerera.
35. Abo umwami yahaye amata nibo bamwimye amatwi (amazi).
36. Abotanye kera ntibahishanya amabya
37. Abwirwa benshi akumva (akwumvwa na) bene yo.
38. Agahinda k’inkoko kamenywa n’inkike yatoyemo.
39. Agahinda si uguhora urira.
40. Agahwa kari k’uwundi karahandurika.
41. Agafuni kabagara ubucuti ni akarenge.
42. Agakecuru gahaze gakina n’imyenge y’inzu.
43. Agakono gashaje karyoshya ibiryo
44. Agakono gashaje niko karyoshya imboga..
45. Agakungu gakuna imbwa.
46. Agakungu iyo gashize agashino kayora ivu.
47. Agakungu kavamo imbwa yiruka.
48. Agapfa kabuliwe ni impongo.
49. Agapfundikiye gatera amatsiko.
50. Agasaza kamwera akandi kazakamwa?
51. Agasozi kagusabye amaraso ntuyakarenza.
52. Agasozi kamanutse inka kazamuka indi.
53. Agashyize kera gahinyuza inshuti.
54. Agashyize kera gahinyuza intwari.
55. Agati gateretswe n’Imana ntigahungabanywa n’umuyaga.
56. Agatinze kazaryoha ni agatuba k’uruhinja.
57. Agatinze kazaza ni amenyo ya ruguru.
58. Ahanze ubwana hamera ubwanwa.
59. Aharaye inzara haramuka inzigo.
60. Ahari amahoro, uruhu rw’imbaragasa rwisasira batanu.
61. Ahari ubuhoro umuhoro urogosha.
62. Aho guhana umupfu wayobya umuvu.
63. Aho gupfa none wapfa ejo.
64. Aho gupfa wakena.
65. Aho gutera Gitera watera ikibimutera.
66. Aho ibyago byaje ibihaba bica umuhoro.
67. Aho ihene yonnye ihoramo.
68. Aho imbwa ikubitiwe irahagaruka.
69. Aho imbwa yaririye ntihava.
70. Aho inkoko yasheshe ihata ibaba.
71. Aho inkoko yasheshe itoye kenshi.
72. Aho inkuba zerekeye ni ho ibicu bijya.
73. Aho intumbi ziri ni ho inkongoro ziteranira.
74. Aho kuba imbwa waba imva.
75. Aho kuba umusega waba imbwa.
76. Aho kunigwa n’ijambo wanigwa n’uwo uribwiye.
77. Aho udatezeumugeni ntuhanga umugayo.
78. Aho ujishe igisabo ntuhatera ibuye.
79. Aho umubembe ali ntawe utungayo urutoki.
80. Aho umubembe ari ntawe ubara gatanu
81. Aho umutindi yanitse ntiriva.
82. Aho umwaga utari uruhu rw’urukwavu rwisasira batanu.
83. Aho uniga urahasanga umuhogo.
84. Aho utazashaka umugeni ntuhanga umugayo.
85. Aho wahishe (ujishe) igisabo, ntuhatera ibuye.
86. Aho wisigiye siho uhurira na muramu wawe.
87. Aho yanyuze (imboro) ntihaca urwango.
88. Aho yonnye (ihene) ihoramo.
89. Ak’imuhana kaza imvura ihise.
90. Akababaje ababiri karabateranya.
91. Akababaje umutima kazindura amaguru.
92. Akabaye icwende ntikoga.
93. Akabi gasekwa nk’akeza.
94. Akabikora kabizi gateka imboga karitse.
95. Akaboro gato karuta amabya masa.
96. Akabuno karusha isuka guca inshuro.
97. Akabuno ntigasa n’akabyara gasa nako birarana.
98. Akaburiye mu isiza ntikabonekera mu isakara.
99. Akabuze ubuguzi gasubira (zwa) nyirako.
100. Akagabo gahimba akandi kataraza.
101. Akaje gahimwa n’akakazanye.
102. Akaje karemerwa.
103. Akamasa kazaca inka kazivukamo.
104. Akameze ku murizo w’imbwa karimba kawuciye.
105. Akanyoni katagurutse ntikamenya iyo bweze.
106. Akanwa karya ntikaguhe (ntiwumve) kavuza induru ntiwumve.
107. Akarenze umunwa karushya ihamagara.
108. Akarimi kabi gasemera agasaya.
109. Akarusha imboro kunagana baragata.
110. Akarusha imbwa kwota karashya.
111. Akaryoshye ntikariwe mu rw’undi.
112. Akatari amagara karahahwa.
113. Akazapfa kabungira akazakica.
114. Akazu gato karya ubwatsi.
115. Akebo kajya iwa Mugarura.
116. Akeza karigura.
117. Akeza karimara.
118. Akicaro keza kikuramo umwana uzi ubwenge.
119. Akiziritse ku mugozi gashirwa kawuciye.
120. Akiziritse ku muhoro gasiga kawuciye.
121. Ako iminsi iteruye ntikajya karemera.
122. Ako imuhana kaza imvura ihise.
123. Ako umukobwa ashaka karamugarika.
124. Amaboko akorera inda yapfa akayipfumbata.
125. Amaboko atareshya ntaramukanya.
126. Amabya y’undi aryohera umugeri.
127. Amacumu y’inda ntashira igorora.
128. Amafuti y’umugabo nibwo buryo bwe.
129. Amagambo atagira mukuru arumba ari indaro.
130. Amagara araseseka ntayorwa!
131. Amagara ntaguranwa amagana.
132. Amage arisha umugabo ikivuza (igihaza).
133. Amaherezo y’inzira ni mu nzu.
134. Amarira y’umugabo atemba ajya mu nda.
135. Amareshya mugeni siyo amutunga.
136. Amarira y’umugabo atemba ajya mu nda.
137. Amashyi make yimisha umwana impengeri.
138. Amaso y’igikeri ntabuza umuvomyi kuvoma.
139. Amasunzu si amasaka.
140. Amata make amena menshi.
141. Amata y’umukobwa aba imbere.
142. Amatama masa ntasabira inka igisigati
143. Amavuta y’umugabo ni amuraye ku mubiri.
144. Amavuta y’umugabo ni amuraye ku murundi.
145. Amazi make aharirwa impfizi.
146. Amazi arashyuha aliko ntiyibagirrwa iwabo wa mbeho.
147. Amirariro atera amimaro.
148. Amenyo ni amabuye.
149. Amenyo amerera ku majigo, inkoni igashibuka ku gishyitsi, imishino igashibuka kuri rugongo.
150. Amirariro atera amimaro.
151. Arenze umusozi arivovota aramutuka.
152. Atari ayawe ntakurara kumubili.
153. Ayo impumyi uyabara itashye (inka).
154. Ayo ubwira umucuzi si yo ubwira umucuzikazi.
155. Babona isha itamba bagata urwo bambaye.
156. Babona zireresa amabya bakagira ngo zimya zose.
157. Bagarira yose.
158. Bagarira yose ni umwana w’umunyarwanda.
159. Bagarira yose ntuzi irizera.
160. Bagutumye umurozi w’umugore uhera kuri nyoko.
161. Banegurana ari inenge ba nenge itirora.
162. Baranyerera yaguye Jinja.
163. Barihima ba Mujyanama yasanze bamwendera umugore yica imboro.
164. Barihima ni mwene Mujinya.
165. Bavuga ibyigondoye umuhoro ukajya imbere.
166. Batutira henshi ntibazamenya iyo bataye imihoro.
167. Bavuga ibyigondoye umuhoro ukarakara.
168. Bazirunge zange zibe isogo imboga zirura.
169. Bene amazuru meza ntibaburana n’ibya nyuma.
170. Bene imitsima bayitsimbarayeho.
171. Bigirankana bya Nirwange bamutumye isuka yo guhamba se, ati "mwayimubajije ko ari we waraye ayibitse".
172. Biguma bigeze ku munwa.
173. Birabe ibyuya ntibibe amaraso.
174. Bucya bucyana ayandi.
175. Bucya bwitwa ejo.
176. Buhoro buhoro bwagejeje umuhovu (pfu) ku ruzi.
177. Buhoro buhoro nirwo rugendo.
178. Burya mukaso ntaba ari nyoko.
179. Burya si buno.
180. Byabara usara.
181. Byagaze iruta byabuze
182. Ca bugufi iruta jya hejuru
183. Fata ako ni yo gabo.
184. Findi findi irutwa na so araroga.
185. Gahimandyadya na Kajogora baranywanye.
186. Gashiramazizi ka Ntibazirikana rubanda rushishwa nabi.
187. Gatindi ka Gateneneko yakenyeye agahu agateneneko agacishamo agakumwe, ati mbe bahungu no mu cyi ni ko bizahora bimeze?
188. Gesa ubw’iyo, ubw'ino ntiburera.
189. Gira so yiturwa indi.
190. Gishira ibyara ntigishira amazi.
191. Guherekeza utagushaka bitera inzira agahinda.
192. Gusaza ni ugusahurwa.
193. Gusekera utagushaka bitera imbeho mu menyo.
194. Gusera intanyurwa ni ugusesa.
195. Gushaka ni ugushobora.
196. Gusoma mubi biruta kwirigata.
197. Haguma umwami, ingoma irabazwa.
198. Hasura uwariye. Hagatura uwejeje
199. Hobe hobe itera ibinyoro.
200. Iba ibyegereye byakizaga, urufunzo ntirwahiye.
201. Iba imwe ikakugana mu ijana.
202. Ibanga ni irya babiri.
203. Ibihanga bibili ntibitekwa mu nkono imwe.
204. Ibihe biha ibindi.
205. Ibihembe by’intama ntawe umenya iyo bikura bigana.
206. Ibirenge bijya imbu kujya imbere.
207. Ibisa birasabirana.
208. Ibitwenge by’inkoko bishirira mu kwayura.
209. Ibize nabi uyima ifu.
210. Ibuguma ntishobora isibo.
211. Ibuguma y’umushino imira imikangara itanu.
212. Ibuye ryabonetse ntiryica isuka (ntiriba rikishe isuka).
213. Ibyara mweru na muhima.
214. Ibyagiye kera ibyagurukana irago.
215. Ibyaye amamasa yicungura amarago.
216. Ibyaye ikiboze irakirigata.
217. Ibyo abapfu birya abapfumu.
218. Ibyo ejo bibara abo ejo. [Iby’ejo bibara ab’ejo.]
219. Ibyo ihaha birushya ihambira. [Iby’ihaha birushya ihambira.]
220. Ibyo isi ni amabanga. [Iby’isi ni amabanga.]
221. Icyizere cyiraza amasinde.
222. Iyangiye aho uyemereye uyiragirira aho yamagiriye.
223. Icyo imbwa yanze umanika aho ireba.
224. Icyo umutima ushaka, amata aguranwa itabi.
225. Ifuni ibagara ubucuti ni akarenge.
226. Ifuni y’imboro iruta umujyojyo w’igituba.
227. Igihiswe kirabora na nyiracyo akabora.
228. Igishongore cy’umugore ni nk’icyo imbwa.
229. Igikeri cyakandagiwe n’inka kiti: uko zivuze nyamahembe.
230. Igisiga cy’urwara rurerure kimennye inda.
231. Igiti cyatewe n’Imana ntigihungabanywa n’umuyaga.
232. Igiti kiswe umwana ntigicanwa.
233. Igiti kigororwa kikiri gito.
234. Igiti uzacana umusaza agitera akiri umusore (Igiti umugabo azacana agitera akiri umusore).
235. Iguguna umuhini yototera isuka.
236. Iguye ntayo itayigera ihembe.
237. Ihene bayita mweru ikirirwa itarishije.
238. Ihene mbi ntuyizirikaho inziza.
239. Ihene mbi yanga mwabo.
240. Iherezo riruta intangiriro.
241. Iherezo ry'inzira ni mu nzu.
242. Ihiye nabi uyima ifu.
243. Ihunga umurinzi igwa ruhabo.
244. Ijambo ribi rivana imboro mu gituba.
245. Ijisho ridahuze ntirihaka.
246. Ijisho rikwanga nturiyoberwa.
247. Ijisho ry’imbwa ntiribuza umugabo kurya utwe.
248. Ijisho ry’umukunzi rikuririra ripfuye.
249. Ijisho ry’undi ntirikurebera umugeni.
250. Ijoro ribara uwariraye.
251. Ikimuga kiruta igiyuro.
252. Ikinyoni kigurutse kitavuze bacyita igishwi.
253. Imana ifasha uwifashije.
254. Imana ihora ihoze.
255. Imana irara ahandi igataha i Rwanda.
256. Imandwa z’abatindi zigira iyazo mirindi.
257. Imbaraga nke zitera imico myiza.
258. Imbeba yakandagiye umwite w’injangwe iti: ubugabo bwari aha!
259. Imbeba yakubise amabya ku ishyiga iti ntacyo bitwaye hazashibuka andi.
260. Imbeba yakurikiye akaryoshye munsi y’urusyo ihakura inda y’urubati.
261. Imboro mbi ni idafite ifaranga.
262. Imboro mbi ni itabyara.
263. Imboro nyamuniga iruta imboro rurizo
264. Imbumbyi y'ibibero yiyima ibibondo
265. Imbura gihana yabuze gihamba.
266. Imbuto y’umugisha isoromwa ku giti cy’umuruho.
267. Imbwa yiganye inka kunnya mu rugo (barayikubita) irabizira.
268. Imfura zisangira amata ntizisangira amaraso.
269. Iminsi ikona inzovu (ingwe).
270. Iminsi irasa ariko ntihwana.
271. Iminsi iteka inzovu mu rwabya.
272. Iminsi ivuguta nta muvuba.
273. Iminsi ni imitindi.
274. Iminsi umugabo amara kwa mukeba si yo amara ikuzimu.
275. Iminsi y’umujura ni mirongo ine.
276. Iminsi yira ari myinshi igahimwa n’umwe.
277. Imirimo ibiri yananiye impyisi.
278. Imishishi y’imishino ntishira inogonora.
279. Imitunu y’igikeri ntiyirukanye abavomyi.
280. Imitunu y’urukwavu ntibuza ishyamba gushya.
281. Impamba itazakugeza i Kigali uyirira ku Ruyenzi.
282. Impamvu ingana ururo.
283. Impfizi ibyara uko ibyagiye.
284. Impfizi izira izayontigira inyishyu.
285. Impfizi ntiyimirwa.
286. Impfubyi ibaga yotsa.
287. Impfubyi yunvira mu rusaku.
288. Impyisi barayibwiye bati amayira arafunze, iti: nari nsanzwe nigendera bugorobye.
289. Impyisi y’iwanyu ikurya ikurundarunda.
290. Inda ibyara mweru na muhima.
291. Inda mbi (irimo urwango) uyiha amata ikaruka amaroso.
292. Inda nini yishe ukuze.
293. Inda y’umwanzi (yakwanze) uyiha amata ikaruka amaraso.
294. Indambirwa y’iminsi yenda umurwayi.
295. Indashimwa yahawe urutugu irutwarana n’ijosi.
296. Indyarya ihimwa n’indyamirizi.
297. Indyarya ebyiri iyo ziryamanye, bucya ntayenze indi.
298. Ingabo y’umugore iragushora ntigucyura.
299. Inganyi ya cyane iganyira nugira ngo awa.
300. Ingendo y’undi iravuna.
301. Ingeso ipfa nyirayo yapfuye.
302. Ingoma idahora ni igicuma.
303. Ingona zirya bamwe abandi bambuka.
304. Ingurube ibyaye ntiribwa n’imbwa.
305. Ingwe ikurira umwana ikakurusha kurakara.
306. Ingwe ntiyari izi gufata ijosi yarabwirijwe.
307. Inka ya Nkoronko igira inkomoko.
308. Inka yikoma isazi aho igeza umurizo.
309. Inkingi imwe ntigira inzu.
310. Inkoko iriwabo ishomba umukara.
311. Inkokokazi iteteza nk’izindi bati ngiyo kanwa kabi.
312. Inkoko yaraye hanze iba yabaye inkware.
313. Inkomyi y’amabyi irayitera.
314. Inkonda z’umwana w’undi zirarura.
315. Inkongoro yadede inywera mo dede wenyine.
316. Inkoni ikubise mukeba uyirenza urugo.
317. Inkoni ivuna igufwa ntivuna ingeso ( ntigera ku ngeso).
318. Inkono ihira igihe, n’aho wacanira ute.
319. Inkono ntihira ikibatsi ihira ikibariro (inkono ihira igihe, ntihira ikibatsi).
320. Inkono zisumbanya imbyiro.
321. Inkotsa ivuga nk’izindi bakayamagana (ngo ngiyo kanwa kabi).
322. Inkovu icitse irushya abavuzi.
323. Inkubisi yacyane irayitera (irayitarukiliza).
324. Inkunguzi y’inkware ishoka agaca kayireba.
325. Inkunguzi y’inkware yashotse agaca kayireba.
326. Inkunguzi y’urukob’irihiga?
327. Inkunguzi y'igikoba yihamagarira amakara
328. Inkunzi y’imiryango icika inkangu mu nnyo.
329. Inkunzi y’imiryango ikobora rugongo.
330. Inkuru mbarirano iratuba.
331. Inkuru mbi ntiyoberana.
332. Inkururabutindi ihakwa n’uhanyaze.
333. Inkururarusya iswika nyirasenge.
334. Inkware (igiye cyera) itura mu itongo ry’uwayihigaga.
335. Inkware yinyabugingo yatoreye mwitongo ryuwayihigaga.
336. Inshakura irongorwa kabiri.
337. Inshuti ni iyo musangira mukayaga.
338. Insina ngufi ntawe ntawe utayicaho ikoma.
339. Insina ngufi ntawe utayigera.
340. Insuti ziba nyinshi, iyo mwambaranye ubusa iraguma.
341. Inshyuro mbi yashubije Nkundiye iwabo.
342. Intamenya y’umugabo irira ku muziro.
343. Intasi y’impyisi yabira maka.
344. Intege nke ntizikina zirarwana.
345. Intege nke zitera imico myiza.
346. Intenge itari iyawe, uratoboroza.
347. Inyamaswa idakenga yicwa n’umututizi.
348. Inyamibwa y’imboro ni ishyutwe.
349. Inyongera mbi ni imisuha.
350. Inyoni iguruka yisunze agati.
351. Inyoni ivuye mu cyari itaramenya kuguruka bayifatisha intoki.
352. Inzigo y’imboro ihozwa indi.
353. Inzira ntibwira umugenzi.
354. Inzoga ni imfura ikanyobwa n’imfura.
355. Inzoka yakwanze uyiha amata ikaruka amaraso.
356. Inzu y’umwanzi niyo uvanyeho agasakamburiro ugira uti ahiii (burya uba ukoze).
357. Irya mukuru riratinda ariko ntirihera.
358. Iryo wavuze urarihacyishwa.
359. Iyo isari isumbye iseseme, umugabo asubira ku cyo yangaga.
360. Isazi y’ubute ntirya igisebe.
361. Isazi yaswitse urutare iti: birabe ntangare ntanga yanjye.
362. Ishira amenyo ntishira amerwe.
363. Ishyano rigusanze mu buriri uraryerekera.
364. Ishyano rigwira nyirumugore umwe.
365. Ishyano rivurwa n'irindi.
366. Isi ntigira inyiturano.
367. Isoni zirisha uburozi.
368. Isuka ibagara ubucuti ni akarenge.
369. Isuku igira isoko.
370. Isuri isambira byinshi igasohoza bike.
371. Itanga ishatse (Imana).
372. Itegeko rirusha ibuye kuremera.
373. Ivu rihoze ni ryo ryotsa inzu.
374. Ivu rihoze ryotsa inzu.
375. Iyagukanze ntiba inturo.
376. Iyaguye ntayo itayigera ihembe.
377. Iyihuse ibyara ibihumye.
378. Iyimiye mu gisigati ibarirwa bose.
379. Iyakitse ntawe utayikora mu nda.
380. Iyangiye aho uyemereye, uyiragirira aho yamagiriye
381. Iyaseseye ntiyugururirwa.
382. Iyihuse ibyara ibihumye.
383. Iyimiye mu gisigati ibarirwa bose.
384. Iyo abanzi babaye benshi Imana iba mwene nyoko.
385. Iyo abavandimwe bavumbitse akaguru, uvumbura (uvanamo/ukuramo) akawe.
386. Iyo agahararo gashize uwahekwaga arigenza.
387. Iyo agashungo gashize, agashino kayora ivu.
388. Iyo amazi abaye make aharirwa impfizi.
389. Iyo bavuze ibigoramye, imihoro ihaguruka mbere.
390. Iyo butarira mukaso aba nyoko.
391. Iyo iminsi ihuze urayiba.
392. Iyo inzovu yerekeye hirya uyipfura urutsinga.
393. Iyo inzovu zirwanye, ibyatsi birahababarira.
394. Iyo isari yasumbye iseseme, umugabo asubira kucyo yanze (yifuza icyo yangaga).
395. Iyo ngira ntya yari ijambo ni uko yaje nyuma.
396. Iyo nyokobukwe akunze ukurura ihururu.
397. Iyo umuntu agukoreye nabi aba akwigishije.
398. Iyo umutindi yanitse ntiriva.
399. Iyo urugo rwarazwe imishino, umwana w’umukobwa avukana itanu.
400. Iyo uruhahirwa na babiri rutazanye ibinyoro ruzana mburugu.
401. Iyo usanze abavandimwe bavumbitse akarenge uvanamo akawe.
402. Iyo usanze imbwa yuriye igiti, uhita ubaza uwayurije.
403. Izina ni ryo muntu.
404. Izotanye zisigana ivu.
405. Kabutindi itera umugore kwikuruza.
406. Kabutindi igumbashya inkoko.
407. Kamenyero yenze nyina.
408. Kami ka muntu [k’umuntu] ni umutima we.
409. Kanga mu jisho ntikanga mu kanwa.
410. Karabaye ntiyendwa.
411. Kirazira kugirira umwana nabi.
412. Kiriziya yakuye kirazira.
413. Kirya abandi bajya kucyirya kikishaririza.
414. Kitirirwa umwana kagatera nyina akabondo.
415. Kora ndebe iruta vuga numve.
416. Kuba imbwa si ukumoka.
417. Kubwira utumva ni nko guta inyuma ya Huye.
418. Kubyara ni ugusubiza ingobyi imugongo.
419. Kugabirwa kwitura kurutwa n’igihango cy’umucyene.
420. Kugenda bitera kubona.
421. Kugera kure si ko gupfa.
422. Kure ni mu nda.
423. Kuramutsa utagushaka bitera imbavu imisonga.
424. Kurya bike ni ukubikena.
425. Kuvuga menshi siko kuyamara.
426. Kuzinduka kwa rusake ntikwayibujije kunnya mu nzu.
427. Kuzinduka kw’inkoko ntikwayibujije kunnya ku butanda.
428. Kwa Bugabo bavuza induru, kwa Bwoba havuga impundu.
429. Kwa nyokorome uherekwa na nyoko.
430. Kwikiriza ntibibuza uwanga kwanga.
431. Maguru ya sarwaya yasize imvura n’umuyaga.
432. Mpana umupfu yananira nkamwoshya.
433. Mpemuke ndamuke yagambaniye uwamuhaye inka.
434. Mukuru w’ijambo ni irindi.
435. Mu nda ni kure.
436. Mu gihugu cy’impumyi uwo ijisho rimwe aba ari umwami.
437. Mujinya wa Nyamwijinya yasanze umugore we yasambanye aragaca.
438. Mukuru w’ijambo ni irindi.
439. Murankorere ibindi nzivomera.
440. Mwa nyina wundi ni mwa nyiranyenga.
441. Mwene samusure avukana isunzu.
442. N'abantu barapfa.
443. N’inyange zirapfa nkaswe ibyiyoni.
444. N’izibika zari amagi.
445. Na nyina w’undi abyara umuhungu.
446. Naho Miseke ndarwana.
447. Nari umugabo ntihabwa intebe.
448. Ndaguhaye iruta ndakuzirikana.
449. Ndakureba ukanshisha naho hasi warashize.
450. Ndakwanze ntijya ivamo ndagukunze.
451. Ni ikizi (ikizwi na) bose nk’umuravumba (nk’agacuma k’amagambo).
452. Nsabira nsome irutwa n’insangirano.
453. Nshimwe nshimwe y’umugore yamukoboye injuma.
454. Nshimwe y’umukobwa ikobora injuma
455. Nta baronkera rimwe nk’abaca imisigati.
456. Nta batana badatandukanye.
457. Nta bugabo buruta ububwa.
458. Nta bworo burama nkubwo ikirenge.
459. Nta byera ngo de.
460. Nta gahora gahanze.
461. Nta giti kibura inyoni ikigwaho.
462. Nta gufwa ry’umusundi rirenzwa urugo.
463. Nta kabura imvano.
464. Nta kurama kudapfa
465. Nta kuri k'uwashyutswe
466. Nta mboro mbi yambaye ifaranga.
467. Nta mubi wisize.
468. Nta mugabo umwe.
469. Nta mugani uva ku busa.
470. Nta muheza w’iby’isi
471. Nta mukobwa utagira umubwira ati erecyera hino.
472. Nta munyagara w’inyama
473. Nta mupfakazi ugaya imboro
474. Nta mupfu w’itabi.
475. Nta murozi wabuze umukarabya.
476. Nta muteja w’imboro.
477. Nta muzindutsi wa cyane watashye mu mutima w’undi.
478. Nta mwami uba akabeba.
479. Nta mwami uba umugaragu (akabeba).
480. Nta mwami wica, hica rubanda.
481. Nta mwinjira ugira ijambo.
482. Nta mwiza wabuze inenge, na Nyirahuku agira amabinga.
483. Nta nkokokazi ibika isake ihari.
484. Nta nkuba ikubita umunyabugingo.
485. Nta nkumi yigaya.
486. Nta nkumi yigaya ikibero (itako, ubuto), n’irwaye igisebe ica inzaratsi.
487. Nta nyama itarya umutsima.
488. Nta rutugu rukura ngo rusumbe ijosi.
489. Ntawanga kugwa aheza.
490. Ntawanga kuryama ngo atarota.
491. Ntawanga umuruho ashyukwa.
492. Ntawe ubura ishyano ashyukwa.
493. Ntawe uhisha uwo ahishaho.
494. Ntawe ujya mu ishyamba ngo abure ishyano akurayo.
495. Ntawe unanira abamushuka ananira abamuhana.
496. Ntawe uneza rubanda.
497. Ntawe urata inkovu z’imiringa.
498. Ntawe uribara nk’umuto waribonye.
499. Ntawe urutwa yenda.
500. Ntawe urya inka nka nyirayo.
501. Ntawe urya umuntu ngo ananirwe n’urutoki.
502. Ntawe usesa uwo acyota.
503. Ntawe ushaka uko nyina yashatse.
504. Ntawe uta akanyaga atagahambuye.
505. Ntawe utinya ijoro, atinya icyo bahuriyemo.
506. Ntawe utinya uwo yatutse.
507. Ntawe utunga izo adashitura.
508. Ntawe uyoberwa umwibya, ahubwo ayoberwa aho amuhishe.
509. Ntawe uvuma iritararenga.
510. Ntawiheba ritararenga.
511. Ntawivuga nabi ameza ahari.
512. Ntawiyaga (ntawivuga) amabi ameza ahari.
513. Ntayo iyoberwa iyayo mu mwijima.
514. Ntayuzura nkiyali ihali.
515. Ntihaba bapfana iki.
516. Ntihaba gutunura haba Imana ikurebera.
517. Ntinde bankumbure yasanze baramwibagiwe.
518. Ntugahandwe ku rurimi ikirenge gihari.
519. Nubakira imisure sinishinze imilizo yazo.
520. Nuhigimye aba avuze.
521. Nuwapfuye ejo ntaririrwa.
522. Nuwaraya imbwa yarya inzungu.
523. Nuwendeye nyina mu nyenga yaramenyekanye.
524. Nyamwanga kwumva ntiyanze kubona.
525. Nyamwanga yanze n’uwamuhaye inka.
526. Nyina w’umukungu ntabyina nabi.
527. Nyirakarimi kabi yatanze umurozi gupfa.
528. Nyiramaso yerekwa bike ibindi yirebera.
529. Nyirambigirambizi yiciye ururasago ku gituba rwanga kuva ati: turaturanye n’ejo nzongera.
530. Nyiri ibyago ibyatsi bimwima inzira.
531. Nyiri impare niwe umenya uko ayigobeka.
532. Nyiri inkota ni uyifashe akarumyo.
533. Nyirumupfu ni we ufata ahanuka.
534. Nyirumutwe munini ntarengwa n’imijugujugu.
535. Nyokobukwe si umuko.
536. Nyokorome akuruma akurora.
537. Nzapfa nzakira simbizi.
538. Ribara uwaribonye.
539. Ruliye abandi rutakwibagiwe.
540. Runo si u Rwanda ni urwandiko.
541. Rurarya ntiruhaga.
542. Ruza rutwara abaseka.
543. Sakindi izaba ibyara ikindi.
544. Sakwe sakwe irutwa na so araroga.
545. So aguha umugore ntamukwendera.
546. So ntakwanga, akwita nabi.
547. Tega amatini ngo urabona amatuba.
548. Tuza duturane.
549. Ubabaye niwe ubanda urugi.
550. Ubamba isi ntakurura.
551. Ubitse munda imbwa ntimwiba.
552. Ububwa buravukanwa.
553. Ubugabo butisubiraho bubyara ububwa.
554. Ubugabo si ubutumbi.
555. Ubugore si amabere n’ihene irayagira.
556. Ubukana bw’imbwa bushirira mu imoka.
557. Ubukana bw’umwungu ntibwotsa urutaro.
558. Ubukene si ikineguro.
559. Ubunini si ubugabo.
560. Ubunwa bwagusomeye umugabo burakwongrera ntiwumve.
561. Ubupfura buba mu nda.
562. Uburebure si ubwenge.
563. Uburere buruta ubuvuke.
564. Uburere bwiza bucisha imfura mu mwijima.
565. Uburiye umubyizi mu kwe ntako aba atagize.
566. Uburo bwinshi ntibugira umusururu.
567. Ubusa burimara.
568. Ubusabusa buruta ubusa.
569. Ubusabusa bw’umusundi buvura imboro umusonga.
570. Ubusambo ni bubi.
571. Ubushiki ni uburibwa.
572. Ubushyitsi buribwa ni muramu w’umuntu.
573. Ubutegetsi si ubukonde.
574. Ubuto bw’isha ntibusobanura inzara.
575. Ubuze icyo atuka inka agira ati dore icyo gicebe.
576. Ubuze inda amena imigi.
577. Ubuze uko agira agwa neza.
578. Ubwenge burarahurwa.
579. Ubwenge buza nyuma y’uburagi.
580. Ubwenge buza ubujiji buhise.
581. Ubwira intumva ata ibiheko.
582. Ubwira umuzi ntavunika.
583. Ubwiru bw’ingomabumenywa n’umwiru na nyirayo.
584. Ubwiza bw’intobo ntibuyibuza kurura.
585. Ubwiza bw’umukobwa ntibwamubujije kuruha.
586. Ubyaye nabi aramutswa (atukwa) n’abakwe.
587. Ubyina iwabo arasebwa.
588. Ubyinana na mucyeba ntahumbya.
589. Ubyinana na mucyeba ntahumbya.
590. Uca imisoto y’inda ntafasha umuhoro hasi.
591. Uca mw’ishyamba utazi ugaca inkoni utazi.
592. Uca urubanza rw’abavandimwe arararma.
593. Ucira injiji amarenga amara ibinonko.
594. Ucyenze rimwe ntaba akimaze.
595. Ucyeza abami babiri aba ashaka twange umwe.
596. Udapfuye arakira.
597. Udashinga ntabyina.
598. Ufinura itari iye ageza ku mukondo.
599. Ufite icyo abunza bwira aguze.
600. Ufite umufata ijosi ararigwandika.
601. Ufite umusegura agonda ijosi.
602. Ugaburira uwijuse bararwana.
603. Ugaya ibye abyibiramo.
604. Ugaya impundu z’urushishi, areba amatama ziturukamo.
605. Ugiciye inkondo siwe ugicundamo.
606. Ugirirwa neza n’uwo yayigiriye aba agira Imana.
607. Ugiye iburyasazi azimira nzima.
608. Ugiye iburyasazi azirya mbisi.
609. Ugucumise ingufi ntaba akwimye indende.
610. Uguhaye akubonye arutwa n’uguhaye akuzirikanye.
611. Uguhiga ubutwari muratabarana.
612. Uguhishe ko akwanga umuhisha ko ubizi.
613. Uguhimye atiretse .....
614. Ugusumba arakumanurira.
615. Ugusuriye ntumusurire akwita ikibura nnyo.
616. Ugusuriye ntumwishyure akwita akarondwe.
617. Uhagarikiwe n’ingwe aravoma.
618. Uhana umusore,amuhana agaruka.
619. Uhaze ikivuge, ntabura ikivugo.
620. Uhenera umukunzi ntamuhisha innyo.
621. Uhiga ubutwari n’umugore aragarama.
622. Uhima inda arayirariza.
623. Uhisha mu nda imbwa ntimwiba.
624. Uhishira umurozi akakumaraho abana.
625. Uhonga umwanzi amara inka.
626. Uhongera umwanzi amara inka.
627. Ujya gutera uburezi arabwibanza.
628. Ujya gutumira sakabaka aba yujuje inyama ibitebo.
629. Ujya kugaya impundu z’urukwavu abanza kureba imisaya ziturukamo.
630. Ukandagira agahungu ntahonyora.
631. Ukize baraza.
632. Ukize ububwa abukubitira undi.
633. Ukize ubusore arabubagira.
634. Uko umugabo aguye si ko amabya ameneka.
635. Ukora icyo azi yendwa ahetse.
636. Ukorora acira aba agabanya.
637. Ukoze hasi yibutsa undi ibuye.
638. Ukubarira akubeshya agira ati:nupfa tuzajyana.
639. Ukubira cyane ukamaramo n’ubwalimo.
640. Ukubise imbeba ntarobanura izihaka.
641. Ukubise imbwa aba ashaka shebuja.
642. Ukuboko kwafashe ingoma ntukuyirekura keretse baguciye.
643. Ukubwiye ubusa umusubiza ubundi.
644. Ukumoka kw’imisega ntikubuza abagenzi guhita.
645. Ukuri gushirira mu biganiro.
646. Ukuri kunyura mu ziko ntigushye.
647. Ukuri ntikwica umutumirano.
648. Ukurushije umugore akurusha urugo.
649. Ukwanga atiretse arakubwira ati: cyo turwane.
650. Umanika agati wicaye wajya kukamanura ugahagarara.
651. Umubabaro w’umwana umenywa na nyina.
652. Umubyeyi gito aremaza umwana igituba.
653. Umugabo arigira yakwibura agapfa.
654. Umugabo asiga imbwa.
655. Umugabo mbwa anyagiranwa n’abandi ati jye naboze.
656. Umugabo umwe agerwa kuri nyina.
657. Umugabo yagiye kunnya inyuma y’igihuru impyisi irahuma, ati: wahuma wagira, intambara nk’iyi inyigeze kabiri yansubira twatongana.
658. Umugabo yakubitiwe mu nsi yurugo rwa munywanyi we ntiyatabarwa ati kubana n’imbwa ndekeye aho.
659. Umugabo yatutse undi ati uragapfa undi nawe ati nzagaya imwba izansangayo.
660. Umugani ugana akariho.
661. Umugaragu aruta ingaruzwa muheto.
662. Umugore abyara uwawe ntaba uwawe.
663. Umugore amenya ayo umukazana mu nkiko, ntamenya ayo umukobwa mu mpinga.
664. Umugore arabyina ntasimbuka.
665. Umugore asasira uwishe se.
666. Umugore bamukubitiye gusambana ati: nasekwa nutarakimeze.
667. Umugore gito agutatira aguseguye.
668. Umugore gito arutwa n’inkingi.
669. Umugore gito arutwa n’umwanzi gica.
670. Umugore gito ntimubura kubyarana.
671. Umugore gito ntimujyana iwabo.
672. Umugore gito ntumusigaho impfubyi.
673. Umugore mubi agirwa n’ingongo y’umuhoro.
674. Umugore mukina agukinze umutima, wateba akagutambuka ajya gushaka imbere ye.
675. Umugore musangira amata ntimusangira amazi.
676. Umugore mwiza asegura inkokora inkoko zikarinda zibika.
677. Umugore mwiza ntaba uwawe, yaba uwa mukuru wawe.
678. Umugore ni intwari, umukanira ----- impinduka yaza akaguta mu nganigani.
679. Umugore ni nyampiga.
680. Umugore ni umutima w’urugo.
681. Umugore ni uwo umuryango.
682. Umugore ntacyo bitwaye abyara umwana wampamagariraga iki.
683. Umugore ntajya kurarika, iyo araritse abuza n’uwari kuza.
684. Umugore si umwiza nk’uwumva.
685. Umugore umukamira impenda (amashyo) impinduka zaza ati ntacyo wigeze umpa.
686. Umugore umurika mu mbere yandurura, aba yereka imbeba.
687. Umugore umwita inka ya Rwogera wamwikura akagukura mu rugo.
688. Umugore umwita inka ya Rwogera wamwikura wamwikura mukajya i bwami.
689. Umugore umwita Nyirabarenzi yajya kuvoma akamena ikibindi.
690. Umugore umwita shenge warimukura mugakura inkingi.
691. Umugore uri ku mutiba ntabura umutima.
692. Umugore utazakurushya inkanda agucura agutaha ho.
693. Umugore w’icyongezankoni abwira umugabo we ngo niwe ruzire.
694. Umugore w’inkoramwuga, abishima yikoze mu nda.
695. Umugore w’ubwenge n’umugabo we iyo uburo bweze bagura ibirago bibiri.
696. Umugore w’ubwenge yonka undi.
697. Umugore w’umupfu agirango mukeba yagabuye.
698. Umugore w’umupfu akubitirwa ku ibuga.
699. Umugore w’umupfu amena ibanga ry’umukamaye.
700. Umugore w’umupfu arikirigita agaseka.
701. Umugore w’umupfu arya imbuto agasiga intabire.
702. Umugore w’umupfu aseka ikibi.
703. Umugore w’umupfu ateka bwije, umugabo akamuhinduka atihinduye.
704. Umugore w’umupfu yicara nk’uwashyikiriye.
705. Umugore w’umupfu, yaje rugezo abyara shikama.
706. Umugore w’umupfu yarikirigise araseka.
707. Umugore w’umusaza ntaherekeza urwenya.
708. Umugore w’undi araryoha.
709. Umugore wihenda yitwa bantanze urusyo.
710. Umugore yaryamanye n’ikiremba ati nambariye ubusa ubundi.
711. Umuhanga wo kurya arara akarabye.
712. Umuhigi uri kure ntaramurira imbwa.
713. Umuhini mushya utera amabavu.
714. Umuhungu w’icyiremba yarongoye umukobwa urwaye intinyi ati unyorosoye nabyukaga.
715. Umuja aruta umugore mubi.
716. Umujinya w’imbwa ushirira mu kuzunguza umurizo.
717. Umukecuru yanyaliye imbaragasa iti: ulitonde n’iyumuhindo yaransize.
718. Umukecuru yirebye amaguru ati bumba butama waratamiye.
719. Umukobwa aba umwe agatukisha bose.
720. Umukobwa bamushima ingendo akarenga iwabo.
721. Umukobwa wabuze umuranga yaheze mwa nyina.
722. Umukobwa wahiriwe yibwira ko akirusha abandi.
723. Umukobwa w’ubwira asambana asabwa.
724. Umukobwa w’umutima yubahisha umuryango.
725. Umukobwa w’umupfu asuzuguza umuryango.
726. Umukunnyi wa cyane yikururiye abaswezi (Umukunnyi yaruhiye umuswezi).
727. Umukunnyi aruhira umuswezi.
728. Umukunnyi mutindi akunira impare.
729. Umukwe ntaba umwana.
730. Umukwe w’isoni ahera mu mfuruka.
731. Umukwe w’umupfapfa yarebye imisumbi ya nyirabukwe.
732. Umuntu apfumbata uwo begeranye.
733. Umuntu asiga akamwirukaho ntasiga akamwirukamo.
734. Umuntu asinda akariho.
735. Umuntu yibyarira ikishi.
736. Umuntu yigishwa imico mibi n’abandi.
737. Umunyabukorikori yirutse ku bimusiga, yihisha ibimubona, yihishurira ibyapfuye.
738. Umunyandugakazi yaragumiwe ati: mbure umugabo mbure n’umukiga?
739. Umunyazi wa cyane yikururiye abasambanyi.
740. Umunywanyi wa benshi apfa akererewe.
741. Umupfu ntabura umupfunya.
742. Umurenzaho (umurenzo) wera ibijumba.
743. Umuruho ntiwabira habira nyirawo.
744. Umusaza uhaze akina n’imyenge y’inzu.
745. Umusazi arasara akagwa ku ijambo.
746. Umusazi asiga akamwirukana, ntasiga akamwirukamo.
747. Umusazi w’umukecuru yabonye uw’umusore yiruka ati nangwa nawe uracyabiharaye.
748. Umushishi w’umushino ntushira inogonora.
749. Umushumba yakubise undi ati: genda shahu turacyaragiranye.
750. Umusonga wundi ntukubuza gusinzira.
751. Umuswezi w’umuhanga anyaza n’utarakunnye.
752. Umuswezi w’umuhanga ntarobanura ibituba.
753. Umutanyu w’ingoma uruta ihundo rizima.
754. Umutavu w’urulimi iyo waciye ikiziliko ntawe uwutangira.
755. Umutego mutindi ushibuka nyirawo akiwurora.
756. Umutego mutindi wica nyirawo.
757. Umutemeli wishavu ni ijosi.
758. Umuti w’impaka ni uguceceka.
759. Umuti w’ubutindi ni ukwanga guhemuka.
760. Umuti w’ubusore ni ukurongora.
761. Umutima muhanano ntiwuzura igituza.
762. Umutima usobetse amaganya ntusobanura amagambo.
763. Umutima w’imfubyi watanze umutwe w’umusaza kumera imvi.
764. Umutindi ntacyira niyo akize ntakira uko yabaye.
765. Umutindi ntakiza undi.
766. Umutware yicarira intebe undi ayibajisha.
767. Umutware yakubise umugaragu ati urakoze databuja.
768. Umutwe umwe wifasha gusara, ntiwifasha gutekereza.
769. Umwambari w’umwana agenda nka se.
770. Umwami akwicira so agacyura nyoko.
771. Umwami akwicira so ugakoma yombi uti: umugome yapfuye nyagasani.
772. Umwana apfa mu iterura.
773. Umwana apfira mu iterura.
774. Umwana murizi ntakurwa urutozi (ntakizwa intozi).
775. Umwana ni umutware.
776. Umwana umuhana avayo ntumuhana ajyayo.
777. Umwana umwe si umuryango.
778. Umwana utataramanye na se ntamenya umurage wa sekuru.
779. Umwana utenguha bwira aneye rimwe.
780. Umwana utumvira se na nyina yumvira ijeri.
781. Umwana uzaheka ntumwicisha urume.
782. Umwana w’umuja ukubitirwa ku mazi nyina yavomye.
783. Umwana w’umwingingano umuha amata akaruka amaraso.
784. Umwana w’undi abishya inkonda.
785. Umwanda ugira akazu.
786. Umwan zi aba mwa nyoko ntaba kure.
787. Umwanzi agucira akobo Imana igucira akanzu.
788. Umwanzi ntaba kure.
789. Umwera uturutse ibukuru ukwira hose.
790. Umwibone (inshiziyamanga) w’umugore yabwiye umwami ati nijye wakakwemeye.
791. Umwijuto w’ikinonko ugirango imvura ntizagwa.
792. Unera agati kikubiranyije wahaguruka kakayagutera.
793. Ungaye guhera ntungaye gutinda.
794. Upfuye akuruta niyo mugeze ikuzimu arakuruta.
795. Upfuye arapfurikwa.
796. Uratinda ngo ukumburwe, ugasanga waribagiranye.
797. Uri ibuzimu azunguza ajyana iwabo.
798. Uri mwanyina aruma umuheha akongeza undi.
799. Urose nabi burinda bucya.
800. Uruboza ruruta ururumbya.
801. Urubwa ruruta ububwa.
802. Urubyiruye iimpaza ntirubura impagarara.
803. Urucira mukaso rugatwara nyoko.
804. Uruciye mu nsi ntamenya ikiruri imbere.
805. Urugiye kera ruhinyuza intwari.
806. Urugo ni urufite igikali.
807. Urugo rwarazwe imishino umwana avukana itanu.
808. Urugo rw’umwanzi rurutwa n’itongo.
809. Urugo rw’undi ruribwamo ntirusegetwamo.
810. Uruka ntafata uhitwa.
811. Ururiye abandi ntirukwibagiwe.
812. Uruma Isi arahuha.
813. Urumbije umugore ntasarura umwana.
814. Urupfu rw’imbwa ni inyama.
815. Ururimi rubuze icyo ruvuga rubwejagura mu kanwa.
816. Urushyize kera ruhinyuza intwari.
817. Urutugu ntirukura ngo rurenge ijosi.
818. Urwishe ya nka ruracyayirimo.
819. Urwishigishiye ararusoma.
820. Urya inshuro n’incuti bigashira udahaze.
821. Urya urw'undi ntarwara inzoka.
822. Usanze nyina ashaje avuga ko inka za se zapfuye ubusa.
823. Usanze umwana w’undi arya amabyi aramubwira ati: komeza.
824. Useka usuze bwacya ukannya.
825. Usenya urwe umutiza umuhoro.
826. Ushaka inka aryama nka zo.
827. Ushaka kugishira ipfa aracyibyarira.
828. Ushaka uko nyina yashatse amara amazu.
829. Ushaka umushaka asanga umweko woroshye.
830. Ushize impumu yibagirwa icyamwirukankanaga (icyazimuteye).
831. Usiga umugeni ku cyanzu ukajya kwenda uwo ku cyavu.
832. Usiga umwanzi amara isimbo.
833. Ushaka amahoro yenga amahore.
834. Ushaka ko imboro zambuka uruzi abanza ibituba.
835. Ushaka ntababarira imisundi.
836. Ushaka umushaka asanga umweko woroshye.
837. Ushyingura amurika aba yereka imbeba.
838. Usurana umujinya ukinera.
839. Usuze agirwa no kunutsa.
840. Usuzugura agatuba ka mucyeba kakagutwara umugabo.
841. Utabusya abwita ubumera.
842. Utaganiriye na se ntamenya icyo sekuru yavuze (yasize avuze).
843. Utagera aragereranya.
844. Utagera ibwami abeshywa byinshi.
845. Utagira nyirasenge arisenga.
846. Utagira ubwoba aba atagra ubwenge.
847. Utagira uwo atuma arituma.
848. Utakwambuye aragukerereza.
849. Utaranigwa agaramye agira ngo ijuru riri bugufi (hafi).
850. Utarapfa aba akiriho.
851. Utariye ibyo upfuye arya ibyo ugiye.
852. Utazi akaraye araza ifu.
853. Utazi akaraye i Fumbwe araza ifu.
854. Utazi ikibabaje umugabo amutuka gushahurwa.
855. Utazi ikizakura yica umutavu.
856. Utazi ikimuhatse arora imboro ya se igitsure.
857. Utazi inda arara yijuse.
858. Utazi ubwenge ashima ubwe.
859. Utazi umurera amureresa amabya imbere.
860. Utazi Umurundi amurunda mu nzu.
861. Utazi umwanzi asiga umubiri.
862. Utazi umwanzi ashima inda.
863. Utera uburezi arabwibanza.
864. Uticaniye ntarahurira undi.
865. Utinura itari iye ayigeza ku mabya
866. Utuka utamutuka aba yitutse.
867. Uvoma yanga avoma ibirohwa.
868. Uvuze ko nyirurugo yapfuye si we uba amwishe.
869. Uwabike ntasaba arasumbakaza.
870. Uwabuze imfura ata ibiheko.
871. Uwagumiwe ahagamwa n’amazi.
872. Uwahawe n’Imana ntiyamburwa n’umuyaga.
873. Uwambaye ikirezi ntamenya ko cyera.
874. Uwambaye ubusa ni we ugira ndende.
875. Uwanga amazimwe abandwa habona.
876. Uwanga gutenguhwa atuma mukuru.
877. Uwanze kwumva abwirwa ari uko amaso atukuye.
878. Uwanze kwumva ntiyanze kubona.
879. Uwanze kwumvira se (na nyina) yumvira ijeri.
880. Uwanze nyakabwana ayangana n’ibyana byayo.
881. Uwarerewe n’Imana agira ngo arusha abandi guhana.
882. Uwariwe n’inzoka atinya n’umunyorogoto.
883. Uwarose nabi burinda bucya.
884. Uwarya amabyi yarya ikirundo.
885. Uwashatse neza ahura n’uwashatse nabi akamuseka agakwenkwemura.
886. Uwashirijwe n’intorezo ntiyadonderwa n’irago.
887. Uwenze make (amarwa) ntaba yanze ababo.
888. Uwenze uwo undi yiga gusya.
889. Uwiba ahetse aba abwiriza uwo mu mugongo.
890. Uwibeshya ahomera iyonkeje.
891. Uwica imbeba ntababarira ihaka.
892. Uwicishije inkware ukwaha ahora akumanitse.
893. Uwifuje umugisha w’undi annya ibuye.
894. Uwifuza icyo azabona aravuga ngo icyampa ngapfa.
895. Uwigize igihuru anebwamo.
896. Uwigize igitebo ayora ivu.
897. Uwirinda imishyukwe ayinyarira hakiri kare.
898. Uwitonze akama ishashi.
899. Uwitonze atura mu itongo ry’inkuba.
900. Uwitonze (ugiye kera) akama ishashi.
901. Uwitonze atoragura icyatakaye.
902. Uwitumiye yitwaza intebe.
903. Uwiturwa ineza n’uwo yayigiriye aba agira Imana.
904. Uwivumbuye n’ubundi aba yivumbitse.
905. Uwiyishe ntaririrwa.
906. Uwo kitararya (kitarahanda) agira ngo nta menyo kigira.
907. Uwo uzaheka ntumwicisha urume.
908. Uwo zivugutiwe ni wo zinywa.
909. Uwububa abonwa n’uhagaze.
910. Uyambariza ku ziko ikagusiga ivu.
911. Uyikura mu kabindi ikagukura mu bagabo.
912. Uzabona uri i Rwanda.
913. Uzangaye guhera ntuzangaye gutinda.
914. Uzangaye gutinda ariko ntuzangaye guhera.
915. Uzapfa akakurushya ntakagucure.
916. Uzasya mvome.
917. Uhima igisambo arakibitsa
918. Ukujyana ninjoro umushima bukeye.
919. Vuguziga ni umwana w’Umunyarwanda
920. Umuwitonze ntiyandura
921. Wabanguka ngo ushimwe, ugasanga umugayo wagutanzeyo.
922. Wanga gucyura ihene hakibona, bwakwira ugahebeba nka yo.
923. Wanga kwenda umuja bugacya atwite.
924. Wigana ingendo y’undi ugatagataga.
925. Wikanira umugisha w’undi ukannya ibuye.
926. Wima igihugu amaraso, imbwa zikayanwera ubuntu.
927. Wiringira amahoro amaherere ari inyuma (yaraye ku nzira).
928. Wiringira ijosi rikakubyarira umwingo.
929. Wirukana imbwa akari kera ukayimara ubwoba.
930. Wirukana umugore uguguna igufa ukazana urimira bunguri.
931. Wishinga imishinga y’imishino ugasarura imishumi y’ishati.
932. Wishinga innyo y’undi iyawe ikarangara.
933. Witaba kare ugatumwa kure.
934. Zikama ababiri.
935. Zikamwa ayo zitahanye.
936. Zikama abahari

Ibitabo Twifashishije: 

• J. Kananura, (1975). Imigani y’imigenurano y’imfasha abarezi (Proverbes rwandais expliqués à l’usage des éducateurs), Butare.